Υπάρχουν ορισμένα έργα υποδομής που δεν μπορούν να αξιολογηθούν μόνο με τεχνικούς ή λογιστικούς όρους. Δεν κρίνονται από το μήκος των αυτοκινητοδρόμων, το κόστος των υλικών ή τον χρόνο που χρειάστηκε για να πέσουν τα τσιμέντα. Η πραγματική τους αξία αποδεικνύεται από κάτι πολύ βαθύτερο: από το αν καταφέρνουν να αλλάξουν τη μοίρα μιας περιοχής, μετατοπίζοντάς την στον οικονομικό και κοινωνικό χάρτη της χώρας.
Η ολοκλήρωση μεγάλων οδικών αξόνων, όπως ο Αυτοκινητόδρομος Κεντρικής Ελλάδας Ε65, αποτελεί αναμφίβολα μια σημαντική γεωγραφική μεταβολή. Μειώνει τις αποστάσεις, σπάει την απομόνωση δεκαετιών για περιοχές της Θεσσαλίας και της Δυτικής Μακεδονίας και φέρνει την περιφέρεια πιο κοντά στα μεγάλα αστικά κέντρα. Όμως, κάθε μεγάλη υποδομή κρύβει μέσα της μια θεμελιώδη αλήθεια που συχνά ξεχνάμε μέσα στον θόρυβο των εγκαινίων: ο δρόμος από μόνος του δεν δημιουργεί ανάπτυξη· δημιουργεί απλώς τις προϋποθέσεις για να υπάρξει αυτή.
Αν η νέα άσφαλτος χρησιμεύει μόνο για να φεύγουν γρηγορότερα οι πρώτες ύλες και οι νέοι άνθρωποι προς τα έξω, τότε το έργο μετατρέπεται από ευκαιρία σε παγίδα. Η πραγματική ανάπτυξη δεν είναι μια αφηρημένη έννοια που αποτυπώνεται στους μακροοικονομικούς δείκτες, αλλά μια ζωντανή διαδικασία που κρίνεται από το αν οι μικρές κοινωνίες θα παραμείνουν ζωντανές ή αν θα μετατραπούν σε απλούς θεατές των εξελίξεων.
Από το μοντέλο της κατανάλωσης στην οικονομία της γνώσης
Για να έχει η ανάπτυξη διαχρονικό αντίκρισμα για τους πολίτες, πρέπει να αλλάξουμε ριζικά το παραγωγικό μας μοντέλο. Η ελληνική οικονομία δεν μπορεί να στηρίζεται πλέον αποκλειστικά στον τουρισμό και την κατανάλωση. Αυτοί οι δύο πυλώνες, όσο κι αν αιμοδοτούν προσωρινά τα ταμεία, παράγουν κατά βάση θέσεις εργασίας χαμηλής εξειδίκευσης, εποχικότητας και χαμηλών αμοιβών.
Η βιώσιμη ευημερία απαιτεί γενναίες στρατηγικές επενδύσεις στην τεχνολογία, την πράσινη ενέργεια, τη σύγχρονη μεταποίηση και την καινοτομία. Χρειαζόμαστε μια οικονομία που παράγει υψηλή προστιθέμενη αξία. Μόνο μέσα από τέτοιες επενδύσεις δημιουργούνται σταθερές, καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας, ικανές να ανατρέψουν το θλιβερό στατιστικό της Eurostat που θέλει την αγοραστική δύναμη του Έλληνα εργαζόμενου να βρίσκεται στην προτελευταία θέση της Ευρώπης.
Η Παιδεία ως ο πραγματικός αναπτυξιακός μοχλός
Σε αυτή τη μεγάλη προσπάθεια μετάβασης, ο πιο κρίσιμος σύμμαχος δεν είναι τα ευρωπαϊκά κονδύλια, αλλά το δημόσιο σχολείο και το πανεπιστήμιο. Η εκπαίδευση είναι ο καθρέφτης της οικονομίας που θέλουμε να χτίσουμε. Αν το εκπαιδευτικό μας σύστημα παραμένει εγκλωβισμένο στην αποστήθιση και στερείται σύγχρονων υποδομών, τότε θα συνεχίσει να παράγει πτυχιούχους για μια αγορά εργασίας που δεν τους εμπεριέχει.
Η Παιδεία πρέπει να συνδεθεί οργανικά με τις ανάγκες της σύγχρονης παραγωγής. Χρειαζόμαστε σχολεία και πανεπιστήμια που καλλιεργούν την κριτική σκέψη, τις ψηφιακές δεξιότητες και τις επιστήμες αιχμής (STEM). Αν προσφέρουμε στη νέα γενιά τα κατάλληλα εφόδια και ταυτόχρονα δημιουργήσουμε ένα ελκυστικό επενδυτικό περιβάλλον στην περιφέρεια, τότε θα πετύχουμε το σημαντικότερο εθνικό στοίχημα: την αναχαίτιση του καταστροφικού brain drain. Οι νέοι επιστήμονες δεν θα αναγκάζονται να μεταναστεύσουν για να βρουν αξιοπρέπεια, αλλά θα μένουν εδώ, γινόμενοι οι ίδιοι η κινητήριος δύναμη της τοπικής ανάπτυξης.
Η περιφερειακή ανάπτυξη δεν έρχεται στον αυτόματο πιλότο, ούτε εξασφαλίζεται με το να περιμένουμε παθητικά τις γραφειοκρατικές διαδικασίες να αποδώσουν καρπούς. Απαιτεί όραμα, σχέδιο και, κυρίως, τη συντονισμένη διεκδίκηση των ίδιων των τοπικών κοινωνιών.
Οι δρόμοι και οι υποδομές είναι το μέσο, όχι ο προορισμός. Ο πραγματικός προορισμός είναι μια χώρα όπου η περιφέρεια θα σφύζει από ζωή, οι μισθοί θα ανταποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες και τα παιδιά μας θα βλέπουν το μέλλον τους να χτίζεται πάνω σε στέρεα θεμέλια, εντός των συνόρων. Μέχρι να το καταλάβουμε αυτό, οι νέοι δρόμοι θα παραμένουν απλώς μια γρήγορη διαδρομή προς τη φυγή.
