Υπάρχουν αποφάσεις που κλείνουν μια υπόθεση και υπάρχουν αποφάσεις που, χωρίς να το επιδιώκουν, ξανανοίγουν μια μεγάλη κοινωνική συζήτηση.
Η πρόσφατη απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας για τον 13ο και τον 14ο μισθό των δημοσίων υπαλλήλων ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Το ΣτΕ έκρινε ότι η μη επαναφορά των δώρων Χριστουγέννων, Πάσχα και του επιδόματος αδείας δεν παραβιάζει το Σύνταγμα ούτε το ευρωπαϊκό δίκαιο. Με άλλα λόγια, η Πολιτεία δεν υποχρεώνεται δικαστικά να επαναφέρει τα δώρα.
Αυτό πρέπει να γίνει απολύτως σεβαστό.
Δεν σημαίνει, όμως, ότι απαγορεύεται στην Πολιτεία να τα επαναφέρει.
Και κυρίως δεν σημαίνει ότι απαντήθηκε το πολύ πιο απλό ερώτημα που απασχολεί την κοινωνία:
Γιατί ένα μέτρο που επιβλήθηκε μέσα στην οικονομική κρίση του 2012 εξακολουθεί να αποτελεί μόνιμο χαρακτηριστικό του μισθολογίου, δεκατέσσερα χρόνια αργότερα;
Για να καταλάβουμε το μέγεθος αυτής της συζήτησης, αξίζει να γυρίσουμε λίγο πίσω.
Ο 13ος μισθός δεν χαρίστηκε. Κατακτήθηκε.
Σήμερα μιλάμε για «δώρα», σαν να πρόκειται για μια προαιρετική παροχή του εργοδότη προς τον εργαζόμενο.
Η ιστορία τους λέει κάτι διαφορετικό.
Η διεκδίκηση του 13ου μισθού στην Ελλάδα έχει τις ρίζες της στον Μεσοπόλεμο. Στις 6 Δεκεμβρίου 1925 διατυπώνεται οργανωμένα το αίτημα για καταβολή 13ου μισθού. Δύο χρόνια αργότερα, στις 22 Δεκεμβρίου 1927, οι δημόσιοι υπάλληλοι απεργούν ζητώντας έναν ολόκληρο μισθό για τις γιορτές των Χριστουγέννων. Το αίτημα δεν ικανοποιείται τότε.
Δεν ήταν μια εποχή ευημερίας.
Ήταν η Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Μια χώρα με χαμηλά εισοδήματα, μεγάλες κοινωνικές ανισότητες και μια εργατική τάξη που μόλις άρχιζε να αποκτά ισχυρότερη συλλογική φωνή.
Τα «δώρα» δεν εμφανίστηκαν, λοιπόν, ως μια γενναιόδωρη χειρονομία της Πολιτείας.
Ήρθαν μέσα από μια μακρά διαδικασία διεκδίκησης, διαπραγμάτευσης και νομοθετικής κατοχύρωσης.
Και αυτό έχει σημασία.
Γιατί όταν μια παροχή που αποτελούσε επί δεκαετίες μέρος του ετήσιου εισοδήματος καταργείται, δεν καταργείται απλώς ένα «δώρο».
Μειώνεται το εισόδημα του εργαζομένου.
Από την «έκτακτη ενίσχυση» στον 13ο και 14ο μισθό
Η μεγάλη θεσμική τομή ήρθε μεταπολεμικά.
Το 1944 και το 1946, με δύο Αναγκαστικούς Νόμους, θεσμοθετήθηκαν οι λεγόμενες «έκτακτες οικονομικές ενισχύσεις», όπως ονομάζονταν τότε τα δώρα. Το 1951, οι σχετικές ρυθμίσεις επικυρώθηκαν με τους νόμους 1777 και 1901.
Ο όρος «έκτακτη ενίσχυση» είναι χαρακτηριστικός.
Γιατί δείχνει πώς πολλές φορές γεννιούνται οι κοινωνικές κατακτήσεις: ως προσωρινές ή ειδικές ρυθμίσεις που, με τον χρόνο, αποδεικνύονται τόσο χρήσιμες και τόσο βαθιά ενσωματωμένες στην εργασιακή ζωή, ώστε γίνονται μέρος του κανονικού μισθολογικού συστήματος.
Αυτό ακριβώς συνέβη και με τα δώρα.
Σταδιακά απέκτησαν σταθερό χαρακτήρα και συνδέθηκαν με συγκεκριμένες περιόδους του έτους, όταν οι ανάγκες των οικογενειών αυξάνονται.
Το 1980 ήρθε η συνολική ρύθμιση του θεσμού με τον νόμο 1082/1980, ο οποίος καθόρισε το ύψος και τον χρόνο καταβολής των επιδομάτων εορτών και αδείας.
Έτσι διαμορφώθηκε το γνωστό σε όλους σύστημα:
ένας μισθός τα Χριστούγεννα, μισός μισθός το Πάσχα και μισός μισθός ως επίδομα αδείας.
Δηλαδή, συνολικά δύο επιπλέον μηνιαίοι μισθοί τον χρόνο.
Και κάπως έτσι ο «13ος και 14ος μισθός» πέρασε στη συνείδηση των εργαζομένων ως μέρος του ετήσιου εισοδήματός τους.
Και μετά ήρθε το 2010
Δεν χρειάζεται να ξαναγράψουμε την ιστορία της οικονομικής κρίσης.
Όλοι θυμόμαστε τι συνέβη.
Η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με πρωτοφανή δημοσιονομική κρίση, αποκλεισμό από τις αγορές, μνημόνια και μια σκληρή πολιτική δημοσιονομικής προσαρμογής.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, τα δώρα μπήκαν στο στόχαστρο.
Το 2010 οι παροχές περιορίστηκαν δραστικά. Ακολούθησαν νέες περικοπές και, τελικά, με τον νόμο 4093/2012, καταργήθηκαν από την 1η Ιανουαρίου 2013 για τους δημοσίους υπαλλήλους.
Ας σταθούμε λίγο εδώ.
Η κατάργηση δεν παρουσιάστηκε τότε ως μια φιλοσοφική επιλογή για το πώς πρέπει να αμείβονται οι δημόσιοι υπάλληλοι.
Ήταν μέτρο δημοσιονομικής προσαρμογής.
Η χώρα έπρεπε να μειώσει άμεσα τις δημόσιες δαπάνες.
Και οι εργαζόμενοι στο Δημόσιο κλήθηκαν να πληρώσουν σημαντικό μέρος του κόστους.
Αυτό μπορεί κάποιος να το θεωρεί αναγκαίο για την επιβίωση της χώρας.
Μπορεί επίσης να θεωρεί ότι οι περικοπές ήταν υπερβολικές ή κοινωνικά άδικες.
Αλλά ένα πράγμα δύσκολα αμφισβητείται:
η αιτία της κατάργησης ήταν η κρίση.
Το κρίσιμο ερώτημα: η κρίση τελείωσε. Η περικοπή γιατί έμεινε;
Εδώ αρχίζει η σημερινή συζήτηση.
Δεν χρειάζεται να υποστηρίξει κανείς ότι η Ελλάδα έγινε ξαφνικά πλούσια.
Δεν έγινε.
Ούτε ότι το κράτος μπορεί χωρίς κόστος να προσθέσει δύο μισθούς σε εκατοντάδες χιλιάδες εργαζομένους.
Προφανώς και υπάρχει δημοσιονομικό κόστος.
Αλλά άλλο πράγμα είναι το «δεν μπορώ να το κάνω σήμερα» και άλλο το «δεν χρειάζεται πλέον να το εξετάσω».
Η Ελλάδα του 2026 δεν είναι η Ελλάδα του 2012.
Οι συνθήκες έχουν αλλάξει.
Η χώρα δεν βρίσκεται σε πρόγραμμα μνημονιακής επιτήρησης και δεν αντιμετωπίζει την ίδια κρίση χρηματοδότησης του Δημοσίου.
Άρα το ερώτημα είναι απολύτως θεμιτό:
Όταν μια περικοπή επιβλήθηκε ως απάντηση σε μια έκτακτη κατάσταση, δεν είναι λογικό να επανεξετάζεται όταν η έκτακτη κατάσταση παρέρχεται;
Το ΣτΕ λέει ότι η Πολιτεία δεν έχει συνταγματική υποχρέωση να επιστρέψει τα δώρα.
Σωστά.
Αλλά το Σύνταγμα δεν είναι μισθολογικός πίνακας.
Η απόφαση του δικαστηρίου δεν μπορεί να υποκαταστήσει την πολιτική απόφαση για το ποιο μισθολογικό σύστημα θέλει να έχει η χώρα.
Το δικαστήριο απαντά αν κάτι επιβάλλεται από το Σύνταγμα. Η πολιτική απαντά αν κάτι είναι δίκαιο, χρήσιμο και εφικτό.
Και αυτά είναι δύο διαφορετικά ερωτήματα.
Και εδώ μπαίνουν οι εκπαιδευτικοί
Γιατί αν υπάρχει μια κατηγορία εργαζομένων για την οποία η συζήτηση δεν μπορεί να περιοριστεί στον 13ο και τον 14ο μισθό, αυτή είναι οι εκπαιδευτικοί.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι έχασαν δύο μισθούς.
Το πρόβλημα είναι ότι ο βασικός μισθολογικός τους ορίζοντας παραμένει χαμηλός σε σχέση με την εκπαίδευση, την ευθύνη και τις απαιτήσεις του επαγγέλματος.
Και αυτό δεν είναι απλώς μια συνδικαλιστική εκτίμηση.
Τα στοιχεία του ΟΟΣΑ είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικά.
Σύμφωνα με την Education at a Glance 2025, οι πραγματικές αποδοχές των εκπαιδευτικών πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα είναι κατά 31% χαμηλότερες από τις αποδοχές εργαζομένων πλήρους απασχόλησης με τριτοβάθμια εκπαίδευση. Ο αντίστοιχος μέσος όρος στον ΟΟΣΑ είναι 17%.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικό: ο ΟΟΣΑ αναφέρει ότι οι μισθοί των Ελλήνων εκπαιδευτικών έχουν υποχωρήσει σημαντικά σε πραγματικούς όρους από την περίοδο πριν από την κρίση. Σε ειδική έκθεσή του για την Ελλάδα καταγράφει μείωση περίπου 35% σε πραγματικούς όρους από το υψηλό του 2010 για τους εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, με βάση συγκεκριμένη κατηγορία προσόντων και υπηρεσίας.
Αυτά τα στοιχεία δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για ωραιοποιήσεις.
Η κρίση δεν έκοψε μόνο δύο επιπλέον μισθούς. Άφησε πίσω της μια βαθιά μισθολογική απώλεια.
Δεν είναι μόνο θέμα αξιοπρέπειας. Είναι και θέμα εκπαίδευσης.
Κάποιος μπορεί να πει:
«Μα δεν υπάρχουν χρήματα για όλους».
Είναι ένα σοβαρό επιχείρημα.
Αλλά τότε η συζήτηση πρέπει να γίνει με όρους προτεραιοτήτων.
Πόσο κοστίζει στο κράτος ένας καλός εκπαιδευτικός;
Και πόσο κοστίζει στην κοινωνία όταν το επάγγελμα γίνεται λιγότερο ελκυστικό;
Ο ΟΟΣΑ είναι σαφής: οι ανταγωνιστικοί μισθοί μπορούν να κάνουν το επάγγελμα του εκπαιδευτικού πιο ελκυστικό.
Και εδώ υπάρχει μια αντίφαση που αξίζει να συζητήσουμε.
Από τη μία πλευρά λέμε ότι η εκπαίδευση είναι η βάση της ανάπτυξης, ότι χρειαζόμαστε καλά σχολεία, ότι πρέπει να μειώσουμε τις ανισότητες, να βελτιώσουμε τις δεξιότητες των μαθητών και να κρατήσουμε ικανούς ανθρώπους μέσα στο επάγγελμα.
Από την άλλη, όταν φτάνουμε στον μισθό του ανθρώπου που θα τα κάνει όλα αυτά, η συζήτηση συχνά σταματά στο «δεν υπάρχει δημοσιονομικός χώρος».
Ίσως λοιπόν το ερώτημα πρέπει να αντιστραφεί:
Πόσο δημοσιονομικό χώρο μπορούμε να βρούμε για κάτι που θεωρούμε εθνική προτεραιότητα;
Δεν χρειάζεται να είναι όλα ή τίποτα
Η συζήτηση για τον 13ο και τον 14ο μισθό συχνά εγκλωβίζεται σε ένα ψευδές δίλημμα.
Ή επιστρέφουν αμέσως τα δύο δώρα ή δεν γίνεται τίποτα.
Δεν είναι έτσι.
Μια σοβαρή πολιτική μπορεί να ξεκινήσει από εκεί όπου η ανάγκη είναι μεγαλύτερη.
Για τους εκπαιδευτικούς θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
καλύτερο εισαγωγικό μισθό, ταχύτερη μισθολογική εξέλιξη, ειδικά κίνητρα για δυσπρόσιτες και παραμεθόριες περιοχές, αμοιβή για πρόσθετες ευθύνες και σταδιακή αποκατάσταση μέρους των απωλειών της προηγούμενης δεκαετίας.
Και, εφόσον τα δημοσιονομικά περιθώρια το επιτρέπουν, η σταδιακή επαναφορά των δώρων δεν θα ήταν παράλογη.
Θα ήταν μια επιλογή κοινωνικής αποκατάστασης.
Γιατί δεν είναι λογικό να ζητάς από έναν εργαζόμενο να θεωρεί προσωρινή μια περικοπή μόνο όταν την υφίσταται και μόνιμη όταν πρόκειται να επιστραφεί.
Τι μας είπε τελικά το ΣτΕ;
Η απόφαση του ΣτΕ πρέπει να διαβαστεί ψύχραιμα.
Δεν είπε ότι οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν δικαιούνται καλύτερους μισθούς.
Δεν είπε ότι οι εκπαιδευτικοί αμείβονται ικανοποιητικά.
Δεν είπε ότι η κατάργηση των δώρων ήταν κοινωνικά επιβεβλημένο να παραμείνει για πάντα.
Είπε ότι ο νομοθέτης δεν υποχρεώνεται συνταγματικά να τα επαναφέρει.
Αυτό είναι σημαντικό.
Αλλά είναι εξίσου σημαντικό να μη μετατραπεί η δικαστική απόφαση σε πολιτικό άλλοθι.
Γιατί τότε θα κάναμε ένα λογικό άλμα:
«Το ΣτΕ είπε ότι δεν είμαστε υποχρεωμένοι να τα δώσουμε».
Άρα:
«Δεν υπάρχει λόγος να τα δώσουμε».
Το δεύτερο δεν προκύπτει από το πρώτο.
Το πραγματικό χρέος
Ίσως τελικά το ζήτημα του 13ου και του 14ου μισθού να είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου.
Το βαθύτερο ζήτημα είναι αν η Πολιτεία θεωρεί ότι οι μισθοί των ανθρώπων που υπηρετούν το Δημόσιο πρέπει απλώς να παραμένουν εντός των δημοσιονομικών ορίων ή αν πρέπει να αντανακλούν και την αξία της εργασίας τους.
Ειδικά στην εκπαίδευση, το ερώτημα είναι ακόμη πιο καθαρό.
Δεν μπορείς να ζητάς από τους εκπαιδευτικούς να επενδύσουν στη νέα γενιά, όταν το ίδιο το κράτος δυσκολεύεται να επενδύσει στους ίδιους.
Η επαναφορά του 13ου και του 14ου μισθού μπορεί να είναι ένας τρόπος.
Δεν είναι ο μόνος.
Αυτό που δεν μπορεί να είναι λύση είναι η ακινησία.
Γιατί η κρίση του 2012 δεν μπορεί να αποτελεί για πάντα το άλλοθι του 2026.
Οι περικοπές έγιναν για να αντιμετωπιστεί μια έκτακτη ανάγκη.
Η χώρα σήμερα έχει μια άλλη ανάγκη:
να αποφασίσει τι μισθούς θέλει να δίνει στους ανθρώπους που κρατούν όρθιες τις δημόσιες υπηρεσίες της και πρώτα απ’ όλα στους ανθρώπους που κρατούν όρθιο το δημόσιο σχολείο.
Το ΣτΕ έδωσε τη νομική απάντηση.
Η Πολιτεία οφείλει τώρα να δώσει την πολιτική.
Και ίσως η πιο τίμια ερώτηση δεν είναι αν «δικαιούνται» οι εκπαιδευτικοί τον 13ο και τον 14ο μισθό.
Είναι πολύ απλούστερη:
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου